Του Γιώργου Πανταγιά
Η μυστική βοή τους έρχεται
των πλησιαζόντων γεγονότων
Κ. Καβάφης
Στους σκοτεινούς καιρούς, η πραγματικότητα εξαιτίας του ζοφερού κλίματος, δεν γίνεται εύκολα κατανοητή. Ούτε αποκρυπτογραφείται με τα μέχρι τώρα γνωστά εργαλεία ανάγνωσης και ερμηνείας. Πόσο μάλλον με απλουστευτικές και αβαθείς προσεγγίσεις. Οι εξελίξεις αναμφίβολα επηρεάζουν τον παρόντα χρόνο. Όμως κάθε άλλο παρά δεδομένη είναι η επίδρασή τους, στον μέλλοντα. Τα γενόμενα σε καμιά περίπτωση δεν προδικάζουν πάντα τα μελλούμενα.
Τα γεγονότα συνιστούν μια αναμφισβήτητη αλήθεια. Ωστόσο οι επιπτώσεις τους δεν είναι δεδομένες. Εξαρτώνται από τη δύναμη η οποία τα προκάλεσε. Αλλά και την ανταπόκριση που βρίσκουν στο κοινωνικό σώμα. Και το κυριότερο από τις υπόγειες διεργασίες, μεταβολές και ανακατατάξεις που συντελούνται διαρκώς. Ως εκ τούτου οι προβλέψεις για τις επερχόμενες εξελίξεις, δεν καθορίζονται από τους ευσεβείς μας πόθους. Απεναντίας είναι βάσιμες, μόνο όταν αναζητούμε τις πραγματικές αιτίες των αλλαγών που προκλήθηκαν ή εκείνων που διαφαίνονται στον ορίζοντα.
Ο σημερινός κόσμος βρίθει από αντιφάσεις αμφιθυμίες και αμφισημίες. Η σύγχυση, η ρευστότητα ακόμη και η πολτοποίηση ιδεών και αντιλήψεων, αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά του. Οι παλιές βεβαιότητες και σταθερές, πήγαν περίπατο. Η έκλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στις αποκαλούμενες συστημικές πολιτικές δυνάμεις, διαμορφώνει νέα δεδομένα. Ο ορθολογισμός δεν βάλλεται απλώς, αλλά δίνει μάχες υπαρξιακής υπόστασης. Οι κοινωνίες στο λεγόμενο ανεπτυγμένο κόσμο, αναζητούν πλέον διαφορετικούς δρόμους, αμφισβητώντας τα δοκιμασμένα κλισέ και στερεότυπα.
Οι επιλογές των εκλογέων στην τωρινή περίοδο, δεν έχουν μονοδιάστατες ιδεολογικοπολιτικές σημάνσεις, προοδευτικές ή συντηρητικές ή ακόμη και αντιδραστικές. Αντιθέτως, οι προτιμήσεις τους συνδέονται ευθέως με το κόστος διαβίωσης και τα βιώματα τους. Και πρωτίστως, με την τιμωρητική τους πρόθεση να στραφούν εναντίον όσων θεωρούν φυσικούς και ηθικούς υπαίτιους για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν. Το γεγονός αυτό, αφενός είναι απόρροια της έλλειψης συναισθηματικής ταύτισης, η οποία άλλοτε επηρέαζε δραστικά την εκλογική συμπεριφορά των πολιτών. Αφετέρου υποδηλώνει ουσιαστικές μεταβολές στους αξιακούς κώδικες, επηρεάζοντας τις επιλογές των ψηφοφόρων, ανάλογα τη χώρα και τη συγκυρία.
Έτσι διαπιστώνουμε πως οι Αμερικάνοι που καταψήφισαν τον Τράμπ, αλλά και οι Ευρωπαίοι που δίνουν αέρα στα πανιά της Ακροδεξιάς, συνιστούν δύο διαφορετικούς κόσμους. Οι μεν πρώτοι στράφηκαν κατά ενός ξέφρενου και αδίστακτου πλουτολαϊκισμού τον οποίο ενσαρκώνει ο σημερινός ένοικος του Λευκού Οίκου. Οι δε δεύτεροι μπολιάζουν το νεοφασιστικό και φιλοναζιστικό τους υπόδειγμα, με εκείνο του τραμπισμού. Η πρωτοφανής ήττα του πλουτολαϊκισμού στις ΗΠΑ, δεν αναμένεται να ανακόψει την απήχηση και την αποδοχή, της Λεπέν στη Γαλλία, της Ενναλακτικής για τη Γερμανία και του Φάρατζ στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Ο πολεμοχαρής λόγος του Τράμπ, η ηθική κατάπτωση που εκείνος ενσαρκώνει, η ανεξέλεγκτη μανία του για τον πλουτισμό, η πρωτοφανής διαφθορά στην οποία ο ίδιος επιδίδεται δίχως την παραμικρή αναστολή, ο φθόνος για τους κοινωνικά και οικονομικά αδύναμους ανθρώπους, το ρατσιστικό του μένος, το μίσος για τους μετανάστες, η καταπάτηση των δημοκρατικών θεσμών, οι προκλητικές συναλλαγές του, πολιτικές, οικονομικές με δικτάτορες και αυταρχικούς ηγέτες, η αντιευρωπαϊκή του ψύχωση, συνθέτουν την άκρως επικίνδυνη πολιτική ιδιοσυστασία του αμερικανού προέδρου.
Ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος στον περσικό κόλπο εναντίον του Ιράν, ήταν το αποκορύφωμα των αδηφάγων σχεδίων του. Μετά τον ενεργειακό εκβιασμό της Ευρώπης, πίστεψε ότι μπορεί να εξολοθρεύσει τους ανταγωνιστές του, με τυχοδιωκτικές πράξεις και ενέργειες. Τυφλός από την αίσθηση του παντοδύναμου δεν κατάλαβε το αυτονόητο. Η εκτίναξη του κόστους ζωής των Αμερικανών, δεν μπορεί παρά να έχει καταστροφικές συνέπειες στην περιώνυμη κυριαρχία του. Η κατάρρευση στις ενδιάμεσες εκλογές των υποψηφίων του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, θυμίζει πύργο από τραπουλόχαρτα.
Επομένως το ποιες θα είναι οι εξελίξεις που θα ακολουθήσουν έως τις προεδρικές εκλογές, είναι ένα ανοικτό και σύνθετο ερώτημα. Η απάντησή του δεν είναι εύκολη και δεδομένη. Το βέβαιο είναι ότι ο Τράμπ ηττήθηκε. Όμως δεν είναι σίγουρο ότι το ίδιο συμβαίνει και με τον τραμπισμό. Η νεκρανάσταση των Δημοκρατικών, αναμφίβολα είναι ένα ελπιδοφόρο μήνυμα. Εντούτοις όλα θα εξαρτηθούν από τη δυνατότητα τους να ανταποκριθούν στις νέες ανάγκες και απαιτήσεις, αφήνοντας στην άκρη τις νερόβραστες αντιλήψεις, που τα τελευταία χρόνια το είχαν οδηγήσει στην αφυδάτωση και στη συρρίκνωση.
Συνεπώς η ανασύσταση του Δημοκρατικού Κόμματος, μπορεί να επιτευχθεί μόνο όταν οι ποικιλώνυμοι εκπρόσωποί του, η κεντρώα και η αριστερόστροφη πτέρυγά του, αποβάλλουν τις παλιές ιδεοληπτικές εμμονές και αγκυλώσεις. Με άλλα λόγια, να δείξουν πως διαθέτουν την απαιτούμενη προσαρμοστικότητα στο νέο οικονομικό, κοινωνικό, τεχνολογικό και ενεργειακό περιβάλλον. Κάτι τέτοιο σημαίνει ότι έχουν πλέον την ικανότητα να ακούν την υπόγεια βοή των εσωτερικών διεργασιών και εξελίξεων.
Πάντως η ανθεκτικότητα του τραμπισμού και των παραφυάδων του σε Αμερική και Ευρώπη, δεν θα πάψει να μας απασχολεί. Και αυτό γιατί η ήττα που έχει υποστεί εξαιτίας του, η πολιτική με το π κεφαλαίο, είναι παραπάνω από πολυσήμαντη. Ουσιαστικά έχει πλήξει δραστικά τον ίδιο τον πυρήνα της. Τις αξίες και τις αρχές που εκείνη οφείλει να ενσαρκώνει. Το κύμα του τραμπισμού έχει εμποτίσει με τον έξαλλο και ακραίο ανορθολογισμό του, σημαντικά τμήματα των κοινωνικών σχηματισμών, σε Αμερική και Ευρώπη.
Η αναζωογόνηση της ακροδεξιάς κάθε άλλο παρά τυχαία είναι. Εδράζεται σε αντιλήψεις και απόψεις, που βρίσκονται στον αντίποδα του δυτικού ορθολογισμού και φιλελευθερισμού. Με μπόλικη δόση λαϊκισμού και εθνικισμού, μισαλλοδοξίας και εχθροπάθειας, μίσους και φθόνου, τα ακροδεξιά μορφώματα εκμεταλλεύονται τα δομικά προβλήματα που προκαλεί ο ύστερος καπιταλισμός. Η όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, η εμπορευματοποίηση των δημοσίων αγαθών, το υπέρογκο κόστος ζωής, οι μεταναστευτικές ροές, οι εθνοτοπικές αντιθέσεις, δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για να βρει ανταπόκριση ο ακροδεξιός λόγος και τα διχαστικά κηρύγματα.
Και κάτι άλλο εξίσου σημαντικό. Η αδυναμία των αποκαλούμενων συστημικών πολιτικών δυνάμεων, σε όλο το φάσμα της κεντροδεξιάς και κεντροαριστεράς, να θεμελιώσουν και να εκφράσουν νέα προτάγματα για την ανάπτυξη και την πρόοδο, τους στερεί τη δυνατότητα να αναπλάσουν τις σχέσεις τους με ευρύτερες κοινωνικές κατηγορίες. Και το χειρότερο, επιτείνουν τα ρήγματα με μεγάλα τμήματα πολιτών και ιδιαίτερα με τις νέες γενιές. Η απήχηση της ακροδεξιάς στους νέους ανθρώπους είναι περισσότερο από ανατριχιαστική, για να μην πω εφιαλτική. Το ότι στρέφουν το βλέμμα τους σ’ αυτήν, έχει πολλές ερμηνείες.
Υπάρχει όμως και κάτι το οποίο είναι εμφανές. Η εδραιωμένη διαπίστωση πως οι κατεστημένες πολιτικές δυνάμεις ή αλλιώς τα κόμματα εξουσίας, έχουν σχεδόν ταυτίσει την τύχη τους με τη συντήρηση των υφιστάμενων πολιτικών σκηνικών, εύλογο είναι να αντιμετωπίζονται με αμφισβήτηση από τους νέους. Η απουσία μνήμης την ενισχύει περαιτέρω. Βιώνοντας την αναποτελεσματικότητα των πολιτικών τους, οι νέοι απογοητεύονται και εξοργίζονται. Η άρνησή τους είναι και αυτή μια στάση, η οποία όχι μόνο «νοιώθεται» κατά τη γνωστή αντίληψη του αλεξανδρινού ποιητή, αλλά είναι σαφώς ποιο δυναμική από την άκρατη αποδοχή.
Η διάψευση προσδοκιών στην πολιτική, όπως και στον έρωτα είναι ο χειρότερος αντίπαλος. Ο νους και η καρδιά δεν χωρίζονται, όπως αρκετοί πιστεύουν με Σινικά τείχη. Γι’ αυτό και ο πραγματισμός, δεν σημαίνει υποταγή στα υπάρχοντα πράγματα, αλλά δεν παύει να είναι μια τολμηρή και ουσιαστική πράξη. Διαφορετικά παραμένουμε δέσμιοι παρωχημένων αντιλήψεων επιτρέποντας στην Ακροδεξιά να σηκώσει κεφάλι και μάλιστα να βρίσκεται στον προθάλαμο της εξουσίας.
Ως εκ τούτου, η αντινομία οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής ευημερίας, δεν αντιμετωπίζεται με δοκιμασμένες και ατελέσφορες συνταγές του παρελθόντος. Η δυστοκία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να λειτουργήσει ως ατμομηχανή βιώσιμης και ισόρροπης ανάπτυξης, στερεί από τους πολίτες της την απαραίτητη ευημερία. Αλλά και συμβάλλει αποφασιστικά στη δεξιά στροφή των ευρωπαϊκών κοινωνιών και στην ακροδεξιά αναδίπλωσή τους.
Αναμφισβήτητη αλήθεια είναι πως, η άλλοτε ισχυρή κινούσα ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, έχει ξεθωριάσει με τους ευρωσκεπτικιστές να την αντιστρατεύονται ανοικτά πλέον. Δεν είναι μόνο οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί. Ούτε η επιστροφή στο εθνικό κράτος. Επιπροσθέτως είναι και οι καχεκτικές πολιτικές τις οποίες οι ιθύνοντες της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβάλλουν στα κράτη μέλη. Η απουσία ισχυρών και εμπνευσμένων ηγετών επιβαρύνει περαιτέρω, τις δυστοκίες αλλά και τις ενστάσεις των ευρωπαίων πολιτών.
Γεγονός είναι πως ο τραμπισμός και η καλπάζουσα ακροδεξιά στην Ευρώπη, είναι ένα ταιριαστό ζευγάρι. Ο πολιτικός πρωτογονισμός τους είναι υπαρκτός, έντονος και επικίνδυνος για την ανθεκτικότητα τόσο της αμερικανικής κοινωνίας, όσο και των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Το εκλογικό Βατερλό του Τράμπ, εκπέμπει ηχηρά μηνύματα. Αρκεί βέβαια οι δυνάμεις του ορθολογισμού στις ΗΠΑ και στη Γηραιά Ήπειρο, να έχουν την ικανότητα να τα αποκρυπτογραφήσουν σωστά και εύστοχα. Αλλά και να διαθέτουν τη δυνατότητα να διαμορφώσουν έναν ενναλακτικό πολιτικό ορίζοντα, για να επικαλεστώ τον ιστορικό Αντώνη Λιάκο, που θα αντιστρατεύεται τα αφυδατωμένα και μαρμαρωμένα κομματικά συστήματα. Κάτι τέτοιο σημαίνει ότι, ο πολιτικός ορίζοντας δεν θα περιορίζεται στην αλλαγή κυβερνητικής πλειοψηφίας.